{"time":1773990246343,"blocks":[{"id":"hk0qWrPqpx","type":"paragraph","data":{"text":"УИХ-ын гишүүдийн улс төрийн амьдралд хөл тавьсан түүх, одоогийн парламентад санаачлан батлуулах гэж буй хуулийн төсөл, тэдгээрийн ач холбогдлын талаар өгүүлэх контентын эхний дугаар та бүхэнд хүрч байна. ","alignment":""}},{"id":"Rq1DOe9VgK","type":"paragraph","data":{"text":"УИХ-ын гишүүн, Өргөдлийн байнгын хорооны дарга\nО.Номинчимэгийн түүхийг хуваалцъя. ","alignment":""}},{"id":"X0T1YOPuCp","type":"paragraph","data":{"text":"Тэрбээр УИХ-ын 78 гишүүний хамтаар Тамхины тухай\nхуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг санаачилж, өргөн барьсан\nюм.","alignment":""}},{"id":"QLRw-lQx5v","type":"delimiter","data":{}},{"id":"m_tZWMuOgJ","type":"paragraph","data":{"text":"“Ойрын\nсонин гэвэл Олон улсын парламентын холбооны Парламентчдын хүний эрхийн хорооны\nЕрөнхийлөгч боллоо. Ноднин би энэ хорооны гишүүнээр, Монголоос анх удаа\nсонгогдсон л доо. Сонгууль нь ихээхэн өрсөлдөөнтэй явагддаг юм билээ. Улс\nорнууд бүс нутгаараа нэгдээд л, өөрсдийн кандидатыг маш хүчтэй лоббидож байсан.\nГэтэл би энэ талаар ойлголтгүй байв. Ямартай ч өөрийнхөө мэдлэг боловсрол,\nажлын туршлагыг боломжийн хэмжээнд илэрхийлье гэж бодсон. Монголоос ганцаараа\nирчихээд, гэнэн цагаанаар илтгэлээ тавьчихаад л хүлээж байтал гишүүнээр нь\nсонгогдсон. Харин өнгөрсөн хоёрдугаар сард энэ хорооныхоо Ерөнхийлөгч болсон\nюм. ","alignment":""}},{"id":"HIxLwo5pFC","type":"paragraph","data":{"text":"Олон\nулсын парламентын холбоо бол парламентуудын парламент гэсэн үг. 1889 онд\nбайгуулагдсан, Женев хотод төвтэй. 180 гаруй улс орны парламентын нэгдэл л дээ.\nЭнэ холбоо чиглэл чиглэлээрх олон бүтэцтэй, тэдгээрийн нэг нь Парламентчдын\nхүний эрхийн хороо юм. Аливаа улс оронд парламентын гишүүний эрх зөрчигдвөл\nсонсгол зохион байгуулж, холбооны зүгээс шахалт үзүүлэх, шүүх хуралд нь\nтөлөөлөгчөө илгээх, Засгийн газарт нь зөвлөмж өгөх зэргээр ажилладаг. 2021 онд\nМьянмарын парламентын олон арван гишүүнд улс төрийн хэрэг тохож, баривчилж,\nнууц газарт хорьсон. Энэ үйл явдалд л гэхэд Парламентчдын хүний эрхийн хороо\nудаа дараа анхаарал хандуулж, суллахыг шаардан цэргийн эрх баригчдад нь\nшаардлага хүргүүлж байсан удаатай. ","alignment":""}},{"id":"BBGM61jAKx","type":"paragraph","data":{"text":"Аливаа\nдэмжлэг, лоббигүйгээр Монгол Улсаа төлөөлөн энэ хорооны гишүүн, одоо\nЕрөнхийлөгч болсон нь бахархалтай ч, би төдийлөн амбицлаагүй. Ер нь ч амбицтай\nбиш ээ. Аавын маань “Хүнд тустай л зүйл хийж явбал буян нь ирдэг дээ” гэсэн\nзахиас намайг даруу төлөв болгож хүмүүжүүлсэн санагддаг.","alignment":""}},{"id":"NmP3JTaVGq","type":"image","data":{"files":[{"url":"https://dash-api.yld.mn/api/image/741c619c-6ee0-4476-82ef-0c3b52072d19"}],"show_as":"IMAGE","show_as_options":{"columns":"1","gap":"none"},"stretched":""}},{"id":"-Vuj9H2JTw","type":"paragraph","data":{"text":"Аав\nмаань Дорнод, ээж маань Говь-Алтай аймгийн хүн. Тэд хоёул эдийн засагч болохоор\nоюутан болж ирээд Улаанбаатар хотод танилцсан. Харин ээж нутагтаа л төрнө гээд\nэгч бид хоёрыг Говь-Алтай аймагт төрүүлж байсан юм. Бага нас маань бол\nУлаанбаатарт өнгөрсөн. Аав, ээж хоёр эхээс олуулаа, гэр бүлээсээ Улаанбаатарт\nорж ирсэн анхны хүмүүс. Тийм учраас бидний багад аав, ээжийн дүү нар гээд хамаатны\nолон хүн гэрт байна, бужигнана. Тэндээс би нийтэч, хамтач, нэгэндээ тус дэмтэй\nбайх зан чанарыг олж авсан санагддаг.","alignment":""}},{"id":"G6fUxea6hG","type":"paragraph","data":{"text":"Аав\n“Олонд тустай л явбал буян нь ирдэг, миний хоёр охинд ирэх байх аа” гэж\nхэлэхээс гадна эмэгтэй хүний хувьд хэнээс ч хараат бусаар амьдарч чадахын тулд\nөндөр боловсрол эзэмших ёстойг чухалчилдаг байлаа. Эгч маань олон улсын\nхарилцаагаар явсан. Миний өмнө олон сонголт байсан ч аав намайг эмч болоосой хэмээн\nхүсэж байв. ","alignment":""}},{"id":"Dy-ekcnEqO","type":"paragraph","data":{"text":"Харин\n1998 онд аавтайгаа хамт УИХ-ын чуулганы хуралдаан үзсэн дурсамж маань намайг\nхуульч мэргэжил сонгоход хүргэсэн. Телевизээр чуулганы ээлжит бус хуралдааныг\nдамжуулж байлаа. Одоо санахад төрийн өмчит Сэргээн босголтын банкийг “Голомт”\nбанктай нэгтгэсэн үйл явц хуулийн дагуу явагдсан эсэхийг хэлэлцсэн байна.\nТухайн үед ойлгоогүй ээ. Гишүүд асуулт асуугаад л, холбогдох албаны хүн\nхариулаад л байлаа. Гэтэл нэг хүн маш оновчтой асуулт асуудаг юм байна. Эргээд\nбодох нь ээ хуулийн хэллэгээр хаалттай асуулт тавьжээ. Маш логиктой, тийм эсвэл\nүгүй гэж хариулагдах асуулт дараалан тавихыг нь сонсоод л сууж байтал өөрийн\nмэдэлгүй “Аан, ер нь бол буруу шийдвэр гаргачихсан юм байна ш дээ” гэдгийг\nойлгочихсон. Тэгээд ааваасаа асуулаа. ","alignment":""}},{"id":"NL5XUxHwcR","type":"paragraph","data":{"text":"-Аав,\nэнэ хэн бэ?","alignment":""}},{"id":"IDIoHNJeWt","type":"paragraph","data":{"text":"-Хуульч\nхүн л дээ. ","alignment":""}},{"id":"VWLspral32","type":"paragraph","data":{"text":"“Хуульч\nхүн л дээ” хэмээх тодотгол тэгэхэд толгойд харваад л орчихсон. Аливаа зүйлийг\nлогик дараалалтай задалж хардаг, ямар ч ойлгомжгүй асуудлыг энгийншүүлж чаддаг ийм\nхүн болъё гээд хуульч мэргэжил сонгосон.","alignment":""}},{"id":"KusjIi4Qj5","type":"paragraph","data":{"text":"Би\n2-р сургуульд суралцаж байгаад МУИС-ийн харьяа Монгол-Туркийн хамтарсан\nбайгалийн ухааны төрөлжсөн дунд сургуулийг төгссөн л дөө. Уг нь ч математик,\nфизикээр дагнадаг сурагч байлаа. Харин аав маань “Аа, хуульч ч дээ. Уг нь эмч\nболсон бол…” хэмээн дурамжхан хэлж байсан нь санаанд тод үлдчихсэн. ","alignment":""}},{"id":"REYnEGqqmU","type":"paragraph","data":{"text":"Гэхдээ\nби сонголтоо өөрчлөөгүй. Японы Засгийн газрын тэтгэлэг горилж, шалгалт өгөх\nгэтэл математикаас гадна түүх, нийгмийн ухааны маш өндөр мэдлэгтэй байх ёстойг\nойлголоо. Ж.Неругийн дэлхийн түүхийн гурван ботийг уншаад л, Д.Нацагдоржийн\nномын санд бараг амьдарсан даа. Амьдралдаа хамгийн их хичээл давтсан цаг\nхугацааны маань нэг энэ. Дараагийх нь гэвэл Токиогийн их сургуульд элсэхийн\nтулд хэлний бэлтгэлд япон хэл сурч байхдаа хамгийн их хичээсэн санагддаг. Харин\nгурав дахь нь Нью-Йоркийн хуульчийн шалгалтад бэлдэж байсан үе.","alignment":""}},{"id":"IwRWb3bnDJ","type":"paragraph","data":{"text":"Тэр\nүед Японы Засгийн газрын тэтгэлэг маш шалгуур өндөртэй, манай Боловсролын\nяамнаас оролцдоггүй, цэвэр Японы ЭСЯ өөрөө шалгаруулдаг онцлогтой байсан. Ингээд\nтэтгэлэгт шалгарч, Япон явлаа. Тэнд нэг жил хэлний бэлтгэлд сууж, бусад\nдагалдах хичээл үзсэний дараа сургууль сонгодог юм. Би нэгэнт ирснийх, Японы\nнэг дугаарын сургуульд орно гэж л зорьсон. Чадсан, Токиогийн их сургуулийн\nоюутан боллоо. ","alignment":""}},{"id":"OjW46nkAH6","type":"paragraph","data":{"text":"Гэтэл\nэхний курсэд ороод л ганцхан жил сурсан япон хэл маань гологдож эхэлсэн. Улмаар\nбайгалийн ухааны хичээл голчлон үзэж, хэлээ сайжрууллаа. Японы хууль судалж\nэхэлсэн хойно ч бэрхшээл тулгарсан. 200 жилийн өмнөх Мейжигийн үеийн япон хэл\nдээр бичигдсэн хууль тогтоомжийг унших болов. Би нэг нүүрийг бараг л 30 минут\nуншиж байж ойлгож байсан. Ингээд япон хэлийг энгийн дундаж япон хүнээс илүү\nэзэмших шаардлагыг надад хуульчийн мэргэжил тулгасан. ","alignment":""}},{"id":"F5WZHLA6xM","type":"paragraph","data":{"text":"Японы\nхамгийн нэр хүндтэй их сургуулийг, хуульч мэргэжлээр дүүргэлээ, чадлаа. Гэхдээ\nл сэтгэлд дутуу оргиод... Монголын биш Японы хуулиар мэргэшчихсэн,\nмэргэжлийнхээ давуу талыг яаж бусдын төлөө зориулах вэ? гэдэг томоохон асуулт\nхэвээр. Аавын “Хүнд л тустай зүйл хийж яваарай” гэсэн захиас үе үе санаанд\nорно. Тийм ч болохоор, намайг эмч болгохыг хүсдэг байсныг нь санаад магистрын\nзэрэг хамгаалахдаа Эрүүл мэндийн эрх зүйг сэдэв болгож сонгосон. Тухайн үед\nдүнгийн голч маань өндөр байсан тул Засгийн газрын тэтгэлэг сунгагдсан юм. Тэгэхээр\nУИХ-ын гишүүн болоод хамгийн түрүүнд Тамхины хяналтын тухай хуулийг барьж авсан\nмаань санамсаргүй давхцал бас биш ээ.","alignment":""}},{"id":"8BGv0tvt5V","type":"image","data":{"files":[{"url":"https://dash-api.yld.mn/api/image/54fce91a-2bf8-40e7-bd3f-0aa8ea66fd33"}],"show_as":"IMAGE","show_as_options":{"columns":"1","gap":"none"},"stretched":""}},{"id":"jMkb5JlqLT","type":"paragraph","data":{"text":"2010\nоны үед магистрын зэрэг хамгаалчихаад Монголдоо ирлээ. Уг нь цааш докторын\nзэрэгт суралцах, ингээд судлаач болох зам мөр намайг хүлээж байсан. Гэвч би\nүргэлж л бичиг цаас шагайж суух биш, судалсан зүйлээ практик дээр амьдруулъя,\nМонголдоо очиж Монголын хуулиа судалъя гэж шийдсэн юм. ","alignment":""}},{"id":"8kdH8wVrg0","type":"paragraph","data":{"text":"Одоо\nл мэргэжлийнхээ дагуу ажиллая гэтэл тухайн үед танил талгүй бол төрийн албанд орох\nамаргүй, цалин нь ч маш бага. Долоон жил гадаадад сурчихсан болохоор аав ээждээ\nнэмэр тус болох хэрэгтэй байдаг... Ингээд “Мицубиши корпораци”-иас ажлын\nгараагаа эхэлсэн. Удалгүй “Хоган Ловэллс” олон улсын хуулийн фирмд орж, ахлах\nхуульчаар нь зургаан жил ажилласан. ","alignment":""}},{"id":"CjXyrus0Fl","type":"paragraph","data":{"text":"Энэ\nхугацаандаа Колумбийн их сургуульд дахин Хууль зүйн магистр хамгаалж, Нью-Йоркийн\nхуульчийн шалгалт өгсөн. Олон улсын хэмжээнд хуульчаар ажиллах боломжоо\nхангасан гэсэн үг. Өдөрт 14 цаг тасралтгүй давтана. Нью-Йоркийн өмчийн хуулийн\nагуулга нь латин хэлний сурвалж олон, өөр сэтгэлгээтэй, дундад зууны Английн феодалын\nнийгмийн хуулиас эхтэй байдаг. Гэхдээ яагаад ч юм ер ядарч, ядаргаанд орж\nбайгаагүй. Хүн урдаа тавьсан зорилготойгоос гадна шинэ зүйл сурч, мэдэж байгаа\nтохиолдолд ерөөсөө ядардаггүй байх аа. ","alignment":""}},{"id":"RN5juLRwds","type":"paragraph","data":{"text":"Нэгэнт\nНью-Йоркийн хуулиар мэргэшнэ гэдэг олон улсын шинжтэй, улс орон, Засгийн газар,\nкорпораци дамнасан арбитрын маргаан дээр ажиллана гэсэн үг. Ингээд өөрийн гэсэн\nөмгөөллийн фирм үүсгэн байгуулж, дандаа олон улсын хуулийн маргаан дээр ажиллаж\nбайгаад төрийн албатай холбогдсон маань 2021 он шүү дээ. ","alignment":""}},{"id":"o-syTmguak","type":"paragraph","data":{"text":"Тухайн\nүед УИХ-ын даргаар Г.Занданшатар ажиллаж байсан. Хууль тогтоомжийг олон улсын\nстандартаар боловсруулдаг, баталдаг байя гэж зорьсон нь олзуурхууштай санагдаж,\nГ.Занданшатар даргын саналыг хүлээн авав. Түүнээс өмнө би хуулийг хэрэглэдэг\nхүн байсан. Монголын хууль хийдэл ихтэйг маш сайн ойлгосон байлаа. “А юм уу, Б\nюм уу?” гэж асуухаар хариулт ойлгомжгүй, цэвэр хэрэглэж байгаа хүнээс хамаарах,\nтодорхой бус зүйл олон л доо. Уг нь хууль тодорхой байх, тэгж гэмээнэ нийгмийн\nхэм хэмжээг зохицуулах учиртай. Ингээд УИХ-ын Тамгын газрын Тэргүүн дэд даргаар\nнэг жил, дараа нь УИХ-ын даргын зөвлөхөөр нэг жил ажилласан даа.","alignment":""}},{"id":"62st3h4f6x","type":"paragraph","data":{"text":"Болдоггүй\nээ. Сэтгэлээр унасан. Энэ хугацаанд би нэг зүйлийг ойлгосон. Монголд үнэхээр\nхууль тогтоомж стандартын дагуу боловсруулагддаггүй, батлагддаггүй. Жирийн\nтөрийн албан хаагчид хэчнээн хичээв ч улстөрчид бүгдийг шийддэг болж таарсан...”Төрийн\nжинхэнэ албан хаагч байгаад өөрчилж чадахгүй юм байна...” Энэ надад өөрөө улс төрд\nорж ажиллах л хамгийн боломжит хувилбар, ингэж гэмээнэ л бодит өөрчлөлтийг хийж\nчадна гэдгийг ойлгуулсан. Улмаар 2023-2024 оны хооронд Нийслэлийн Засаг даргын\nорлогчоор ажиллахдаа Улаанбаатар хотын хэмжээнд тулгамдсан хууль бус хэд хэдэн\nасуудлыг барьж авсан. Олон улсын хуульчийн давуу талаа ашиглаж, олон жил ужгирч\nбугшсан сэдэвт бодит үр дүн гарган ажиллаж чадсан. Өөрчлөлт авчирч чадах юм\nбайна гэж өөрөө өөртөө ч урамшсан. ","alignment":""}},{"id":"OwaKzM63Jt","type":"paragraph","data":{"text":"УИХ-ын тамгын газар, Нийслэлийн ЗДТГ-т ажиллаж байгааг маань анзаарсан уу, 2024 оны сонгуульд жагсаалтаар нэр дэвших саналыг МАН-аас тавихад би хүлээж авсан юм.","alignment":""}},{"id":"KN8xBiNF4A","type":"paragraph","data":{"text":"Японд хамт суралцсан найз нар маань надад хэлж байлаа л даа. “Чи яагаад МАН-ыг сонгочихов оо?” гэж. Харин надад богино хугацаанд, нөлөө бүхий өөрчлөлт авчиръя гэвэл боломж нь институцийн хэмжээний энэ намд байгаа санагдсан хэрэг. Нөгөөтээгүүр, бидэн шиг мэргэжилдээ эзэн болж, олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн ч улс төр гэж гүйдэггүй, амбицалдаггүй хүмүүст МАН 2024 оны сонгуулиар боломж олгосон нь үнэн шүү дээ.","alignment":""}},{"id":"k6dQFUhhNC","type":"paragraph","data":{"text":"Институтийн\nнөлөө бүхий эрх баригч нам мань мэтийн, улс төрийн туршлагагүй олон залуу үеийн\nтөлөөллийг жагсаалтад багтаах нь нэн шинэ хандлага санагдлаа. Одоо би хичээх л\nхэрэгтэй. Аавынхаа захиасаар, ёстой л хүний төлөө юм хийх, хийх хийхдээ хууль\nэрх зүйн орчныг нь бүрдүүлэх боломжтой ажлын талбарт гарлаа... ","alignment":""}},{"id":"j_qsoX1lC1","type":"paragraph","data":{"text":"Гэхдээ\nТамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг\nхамгийн анх барьж авахдаа ийм их зөрчил дагуулна гэж огтхон ч төсөөлөөгүй. Маш\nолон талын лобби, гүтгэлэг, нөлөөллийн дор энэ хуулийн төслийг боловсруулж,\nямартай ч УИХ-д өргөн барьчихаад байна. Одоо УИХ-ын хаврын чуулганаар хэлэлцэх\nюм. ","alignment":""}},{"id":"GY6N8wB4zW","type":"paragraph","data":{"text":"Энэ\nбүхэн намайг Нийслэлийн Засаг даргын орлогчоор ажиллаж байхад эхэлсэн.\nМэргэжилтнүүд электрон тамхины хэрэглээг ер дийлэхгүй байна гээд л. Багш нар\nсурагчдадаа шаардлага тавихаар ариун цэврийн өрөөнд нууж, ээлжилж татдаг, 11\nнастай охины үзэгний савнаас электрон тамхи гарч ирдэг гэх мэтээр сэтгэл\nэмзэглэм мэдээ их сонсогдоно. Яагаад ер хууль эрх зүйн түвшинд анхаарахгүй\nбайна вэ? гэж гайхав. Нийслэлийн хэмжээнд 18-аас доош насны хүүхдэд электрон\nтамхи худалдахыг хориглосон захирамж батлуулсан ч үр дүн гарсангүй. ","alignment":""}},{"id":"6kN1dnjGrj","type":"paragraph","data":{"text":"УИХТГ-т\nажиллахдаа анзаарвал, тамхитай холбоотой хууль орж ирэхээр л гацчихаад байсан.\nОрон нутгийн засаг дарга нар хэр хэмжээндээ арга хэмжээ авахаар тэднийг “Хууль\nбайхгүй байхад дур мэдэн шийдвэр гаргалаа” хэмээн шүүхэд өгчихнө, дарамт шахалт\nүзүүлнэ. ","alignment":""}},{"id":"P8kqFD-qqy","type":"paragraph","data":{"text":"Би\nхоёр хүүтэй л дээ. Том хүү маань найман настай байхдаа нэг өдөр гэнэтхэн “Ээж\nээ, вэйп гэж юу юм бэ?” гэж асуусан. Би ч муухай, хор хөнөөлтэй зүйл гэдгийг нь\nтайлбарлаж өглөө. Гэтэл “Муухай юм бол яагаад гүзээлзгэнэ шиг гоё үнэртэй\nбайгаа юм?” хэмээв.","alignment":""}},{"id":"VwkKzNy7gl","type":"paragraph","data":{"text":"Ингээд\nэлектрон тамхи гэдэг зүйл найман настай хүүхдүүдийн хүрээлэлд ч нэвтэрчихснийг\nмэдсэн. Одоо л цэгцэлж авахгүй бол болохгүй нь. Мөн өмнө нь лоббинд автаагүй,\nшинээр сонгогдсон гишүүд л энэ сэдвийг барьж авна гэдгийг ойлгосон. ","alignment":""}},{"id":"e_n3AFbw0y","type":"paragraph","data":{"text":"2012\nонд Л.Эрдэнэчимэг гишүүн ахалж, Тамхины хяналтын тухай хуулийн өөрчлөлтийг батлуулсан. Түүнээс өмнө хүмүүс\nзүгээр л гэртээ, ресторанд, бааранд гээд хаана л бол хаана шууд л тамхи асаагаад\nтатчихдаг байсныг Z үеийн хүүхдүүд сайн мэдэхгүй байх. Тухайн үедээ тамхи\nимпортлогч болон үйлдвэрлэгч компаниуд маш их эсэргүүцэж, хуулийг батлуулахгүй\nбайхын тулд ил далд лобби хийж байсан ч Л.Эрдэнэчимэг гишүүн няцаагүй. Түүнтэй\nуулзаад би ч бас няцаж болохгүй юм байна, нэгэнт баталж чадвал эерэг үр нөлөө\nнь урт хугацаандаа заавал гарна гэдгийг ойлгосон. ","alignment":""}},{"id":"mTwqh5UkhJ","type":"paragraph","data":{"text":"Тамхинаас шалтгаалсан нас баралтаар манай улс дэлхийд маш өндөрт жагсаж байна (Our World Data, 2020). Энэ бол ямар нэгэн байдлаар анхаарал хандуулах шаардлага\nнэгэнтээ үүссэн гэсэн үг. Гэтэл электрон тамхи бол янжуур тамхинаас гарах\nболомж гэж худал суртал ухуулга хийсээр байгаа. Үнэндээ электрон тамхи нь\nянжуур тамхинд донтох эрсдэлийг 3-5 дахин нэмэгдүүлдэг (Global Pediatrics, 2024)\nсудалгаа гарсан. Дээр нь хоргүй гэдэг, тийм бас биш. Никотин мэдээж\nдонтуулахаас гадна ацетилальдегид, формальдегид нь хорт хавдар үүсгэнэ, машины\nүл хөлдөөх шингэн, будаг уусгагч, хиймэл утаа үүсгэхэд ашиглагддаг пропинел\nгликол ч агуулагдаж байгаа. Акролеин нь хогийн ургамал устгадаг бодис бөгөөд\nуушгийг маш их гэмтээдэг. Машины утаанд агуулагддаг бензолоос гадна никель,\nцагаан тугалга, хар тугалга зэрэг хүнд метал ч бий шүү дээ.","alignment":""}},{"id":"dKmg_5hesx","type":"image","data":{"files":[{"url":"https://dash-api.yld.mn/api/image/cb57ddc1-c91b-42e5-b5af-31a274c12b93"}],"show_as":"IMAGE","show_as_options":{"columns":"1","gap":"none"},"stretched":""}},{"id":"Vi5BBHX07l","type":"paragraph","data":{"text":"ДЭМБ-ын\nсудалгаагаар Номхон далайн баруун бүсийн орнуудаас манай улс тамхидалтаар\nхамгийн өндөрт жагсаж байгаа юм. Электрон тамхи өөрөө шинэ тутам бүтээгдэхүүн\nучраас одоо л бодит судалгаанууд гарч эхэлж байна. Гэтэл энэ хооронд хэрэглээ\nнь хэдийнэ газар авчихжээ. 2019 онд 13-15 насны сурагчдын 14 хувь янжуур, 3.5\nхувь электрон тамхи татдаг байсан. 2023 онд буюу дөрвөн жилийн дараа 13-17 насныхны\nхувьд электрон тамхины хэрэглээ 24.8 хувь болж огцом өссөн. Харин дагаад янжуур\nтамхины хэрэглээ буураагүй, эсрэгээрээ 19.9 хувь болж мөн л өссөн. Тэгэхээр\nэлектрон тамхи бол янжуур тамхинаас гарах боломж гэдэг суртал ухуулга худал\nбайна. ","alignment":""}},{"id":"9GQpCk354I","type":"paragraph","data":{"text":"Энэ\nхэрээр хүүхэд залуучуудын эрүүл мэндэд эрсдэл учирч байгаагаас гадна эдийн\nзасгийн хувьд манай улс хохирч байгаа. Электрон тамхины импорт 2020 онд 47\nмянган л ширхэг байв. Харин 2024 онд 8.2 сая ширхэг болж өссөн. Энэ бол 22.6\nсая ам.долларын импорт гэсэн үг. Янжуур тамхины импорт 2020 онд 2.9 сая ширхэг\nбайсан бол 2024 онд 3.5 сая ширхэг болж өссөн. Дахиад энэ нь 66.7 сая\nам.долларын импорт. Электрон тамхи\nянжуур тамхины зах зээлийг эзлэх биш, аль алины нь эрэлт тогтмол өссөөр байгаа.\nНийт 100-гаад сая ам.долларын зах зээл энд яригдаж байна. ","alignment":""}},{"id":"TZacIj7vFR","type":"paragraph","data":{"text":"Электрон\nтамхи гааль дээр 2-3 ам.доллараар л орж ирдэг. Янжуур бол 700-800 төгрөг байх\nжишээтэй. Ингээд шууд хоёр дахин үржигдэж зах зээлд борлуулагддаг гэвэл 200-аад\nсая ам.доллар буюу 700-800 тэрбум төгрөг энэ зах зээлд эргэлддэг. Тэр хэрээр\nлобби нь хүчтэй байдаг юм байна. Ялангуяа электрон тамхи хуулийн зохицуулалтгүй\nучир тусгай зөвшөөрөл шаарддаггүй, онцгой албан татвар төлдөггүй. Огцом ашиг\nолдог том бизнес. ","alignment":""}},{"id":"n2e0MvZz-e","type":"paragraph","data":{"text":"Нөгөө\nталаас электрон тамхийг БНХАУ ба Хонг Конгоос хамгийн их импортолдог. Гэтэл энэ\nхоёр орон өөрсдөө электрон тамхины хэрэглээг амт, үнэрийг хориглох гэх мэт дотооддоо\nхатуу хяналттай, зохицуулалттай нь анхаарал татмаар. ","alignment":""}},{"id":"Je7n9Of2Ak","type":"paragraph","data":{"text":"Уг\nнь бусад улс оронд тамхины хэрэглээг татварын бодлогоор хязгаарладаг юм байна.\nТэгээд ч нийтийн эрүүл мэндэд хор хөнөөл учруулж буй утгаараа харьцангуй өндөр\nтатвар ноогдуулах ёстой ба үүнийг “Нүглийн татвар” гэж нэрлэдэг. Харин манай\nулсад? ","alignment":""}},{"id":"8RYW_l958C","type":"paragraph","data":{"text":"Архи,\nтамхины онцгой албан татварын орлого 2014 онд 650 тэрбум төгрөг байсан бол\nтасралтгүй буурсаар өдгөө 500 тэрбумыг шүргэж, татварын орлогод эзлэх хувь нь 7\nхувиас 2 хувь болж багассан байна. Хэрэглээ нь ихсэх хэрээр татварын орлого\nихээр төвлөрөх ёстой атал бүр буурчихжээ. Татвараа дагаад үнэ нь ч хямд. ","alignment":""}},{"id":"-aqV5_97-r","type":"paragraph","data":{"text":"Янжуур\nтамхины үнэ Монголд 0.82 ам.доллар. Гэтэл БНХАУ-д 2.43, ОХУ-д 2.82 гэж явсаар\nАвстралид бүр 23.36 ам.доллар байгаа. Мөн татварын хувьд Финланд 89 хувь, Австрали\n77 хувь, Өмнөд Солонгос 74 хувь, ОХУ 61 хувь байхад манай улс 42 хувийн татвар\nл ногдуулж байна. Сүүлийн 15 жилд талхны үнэ дөрөв дахин өссөн байхад янжуур\nтамхины үнэ 2.8 дахин л нэмэгджээ. ","alignment":""}},{"id":"mXdc4GfSPw","type":"paragraph","data":{"text":"Татвар\nөндөр, үнэ их байх тусмаа л тамхидалт буурна. Энэ бол олон улсад туршигдсан,\nнотлогдсон үр дүн. Үнэхээр өөрийгөө болон бусдыг хордуулж тамхи татмаар байгаа\nбол, үүнд тодорхой хэмжээний санхүүгийн зардал гаргах ёстой гэсэн үг шүү дээ. ","alignment":""}},{"id":"uToNb3cDuo","type":"paragraph","data":{"text":"Эдгээр\nнөхцөл байдлыг харгалзан үзээд бид юун түрүүнд электрон тамхийг электрон бараа\nбиш, тамхин бүтээгдэхүүн гэж анх удаа хуульчилна. Ингэхээр янжуур тамхинд\nүйлчилдэг хязгаарлалт, тусгай зөвшөөрөл, татварын бодлого электрон тамхинд ч\nүйлчилж эхэлнэ. Ер аль алины нь татварыг үе шаттай нэмснээр татварын орлогын\nтодорхой хувийг хүүхдийн хөгжилд зарцуулж байх юм. Онцгой албан татварын 2 хувь\nл Эрүүл мэндийг дэмжих санд төвлөрдөг. Үүнийг 50 хувь болгохоор тусгасан. Мөн\nцаашлаад ил байршуулж худалдахыг, мөн хүүхдийн сонирхол татах элдэв жимс,\nзайрмаг, ундааны амт, үнэртэй байхыг ч хориглохоор зохицуулсан. Нөгөө талаас\nянжуур тамхины татварыг үе шаттай нэмэх гэж байгаа. ","alignment":""}},{"id":"eCYNevPWfB","type":"paragraph","data":{"text":"2025\nоны байдлаар янжуур тамхины дундаж үнэ 3,742 төгрөг. Хууль\nбатлагдвал 2026 онд ₮4,366, 2027 онд ₮7,082, 2028 онд ₮9,815,\n2029 онд ₮12,567, 2030 онд ₮15,339 болно. ","alignment":""}},{"id":"6B1OIzGK7J","type":"paragraph","data":{"text":"Энэ\nбүхэн нь тамхидалтыг бууруулдаг олон улсын туршлага юм. ","alignment":""}},{"id":"cxyJuEeCyS","type":"paragraph","data":{"text":"Өнөөдөр\nдэлхийн 82 орон электрон тамхийг хуулийн зохицуулалтад оруулсан байна шүү дээ. ","alignment":""}},{"id":"c4sqDpA8mT","type":"paragraph","data":{"text":"Энэ\nхуулийн төсөл дээр ажиллаж байхад электрон болон янжуур тамхи импортлогчдын\nзүгээс маш их лобби хийсэн. Төрийн ордонд УИХ-ын гишүүн бүртэй уулзсан. Бүр УИХ\nдахь АН-ын бүлэгт танилцуулга хийсэн байна лээ. Харин\nхуулийн төслийг надтай хамт 78 гишүүн гарын үсэг зурж, өөрсдийн нэрийг оруулж\nөргөн барьсан. Энэ хүчинд хэлэлцэгдэнэ гэж итгэж байна. Өнгөрсөн намрын\nчуулганаар уг хуулийг хэлэлцэх эсэхийг хэлэлцэн дэмжсэн байгаа. ","alignment":""}},{"id":"Sjcf44ZAP6","type":"paragraph","data":{"text":"Хэлэлцүүлгийн\nүеэр УИХ-ын гишүүд санаатай ба санамсаргүй олон янзын асуулт асуусан. Хэдийгээр\nхууль маань УИХ-ын босгыг давчихсан нь сайшаалтай ч зарим гишүүдийн хандлага\nхарамсалтай санагдсан. Илтэд лоббинд автсан гишүүн ч анзаарагдаж байлаа. ","alignment":""}},{"id":"xu4-2btW9-","type":"paragraph","data":{"text":"Одоо\nанхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэх ажлын хэсэг байгуулагдан ажиллаж байна. Энэ ажлын\nхэсэгт хууль санаачлагчид өөрсдөө орж болдоггүй. Тийм учраас УИХ-ын гишүүн\nЦ.Идэрбат ахалж байна. Байгуулагдсан хойно нь “Би орох байсан юм, ормоор байна”\nгэж санал тавьсан гишүүн олон гарчээ. Миний санахаар гишүүдийн бүрэлдэхүүн\nбатлах захирамж гурван ч удаа өөрчлөгдөөд байгаа. ","alignment":""}},{"id":"0qNqKjih-r","type":"paragraph","data":{"text":"Тэд\nхэлэлцүүлэгт бэлтгэхдээ хуулийн төслийн аль хэсгийг хэрхэн өөрчлөх вэ гэдэг маш\nанхаарал татаж байгаа. Эсэргүүцсэн санал их гарах нь тодорхой. Одоогоор ажлын\nхэсэг маань онцгой албан татварын орлогыг Эрүүл мэндийг дэмжих санд\nтөвлөрүүлээд, яг яаж үр дүнтэй зарцуулах юм, механизм нь яавал зөв болох юм\nгэдэг дээр ажиллаж байгаа гэсэн. ","alignment":""}},{"id":"9WFJIXRPrP","type":"paragraph","data":{"text":"Ямартай\nч гишүүддээ итгэж байна, Ц.Идэрбат гишүүний хувьд надтай уулзаад “Хууль хийгүй,\nсайн боловсруулагджээ. Засгийн газраас өргөн барьсан хууль ч ийм хэмжээнд\nхийгдсэн байхыг ховор харсан” гэж ярьсан. ","alignment":""}},{"id":"wVksAlDFCv","type":"paragraph","data":{"text":"Сошиал\nертөнцөд бол маш их буруу, ташаа мэдээлэл явуулсан даа. Манай нөхрийн нэр\nхүндэд ч гүтгэн халдсан. Ижил нэртэй хүн асуудалд холбогдонгуут “Тамхины хууль\nгэж яваа Номинчимэгийн нөхөр” гээд л түгээнэ. Гаалийн ерөнхий газрын албан\nмэдээг ч утга гуйвуулж, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тараана. ","alignment":""}},{"id":"Y91kTMvZU2","type":"paragraph","data":{"text":"Энэ\nбүгдийг давж гарна аа.","alignment":""}},{"id":"dqKM7GRimd","type":"paragraph","data":{"text":"Төдийгөөс\nөдийг хүртэл намайг чиглүүлсэн, аавын маань “Хүний төлөө л юм хийж яваарай”\nгэсэн захиас хаачих билээ. Өөрийн мэдлэг боловсролыг шийдвэр гаргах түвшинд\nашиглана гэж зориглосон маань ч тодорхой үр дүнд хүрэх ёстой. УИХ-ын хэмжээнд\nболовсруулагдаж байгаа ихэнх хуулийн төсөл дээр би орж ажилладаг ч тэдгээрээс\nилүү Тамхины тухай хуулийн өөрчлөлтөө л батлуулчихвал миний эхний бахархал энэ.\n ","alignment":""}},{"id":"tJq-DwzyFd","type":"paragraph","data":{"text":"Токиогийн\nих сургуулийн оюутан байхад англи хэл дээр мэтгэлцээний тэмцээн болдог байсан\nюм. Тухайн мэтгэлцээнд би ахалж ороод, хуульчийн мэргэжлийнхээ үнэ цэнэ, утга\nучрыг илүү сайн ойлгож байлаа. Ингээд МУИС дээр энэ хөтөлбөрийг анх нэвтрүүлсэн\nюм. Шавь нараас маань нэг нь хожим миний хуулийн фирмд ажиллахдаа “Үнэндээ би\nсанамсаргүй л энэ мэргэжлийг сонгосон. Харин таны нэвтрүүлсэн хөтөлбөрт\nхамрагдаад, сонголт маань зөв болжээ гэдгийг мэдсэн” гэж хэлсэн юм. Тэр маань Харвардад\nсуралцаж, өдгөө Лондонд ажиллаж байгаа мундаг хуульч болсон. ","alignment":""}},{"id":"YdfzOhemtt","type":"paragraph","data":{"text":"Харин\nУИХ-ын гишүүнээр ажилласан дөрвөн жилдээ би дараагийн бахархлаа бүтээхийн төлөө\nхичээнэ ээ\".","alignment":""}}],"version":"2.26.5"}